تبلیغات























مقاله های برگزیده

امام حسین علیه السلام
دوشنبه 5 آبان 1393 آیات اخلاق در سیماى حسینى / 2

نویسنده: عباس کوثری

3. جوانمردى

جوانمردى خصلتى ارزشمند است که زیربناى بسیارى از ملکات اخلاقى همانند بخشش، گذشت و دورى از تهمت و خیانت، بوده و موجب مى‏شود که فرد حتى در سخت‏ترین شرایط بر ارزش‏هاى انسانى و اصول اخلاقى تأکید ورزد. قرآن کریم در باره اصحاب کهف مى‏فرماید: «نحن نقصّ علیک نَبَأهم بالحقّ انّهم فِتْیَةٌ آمَنُوا بربّهم و زدناهم هدى»18؛ ما داستان آنها را به‏حق براى تو بازگو مى‏کنیم. آنها جوانانى بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند و ما بر هدایتشان افزودیم.
در یکى از تفاسیر آمده است: «فتیه» جمع «فَتى» به معناى جوان شاداب است؛ اما از آن‏جا که در سنّ جوانى بدن نیرومند و احساسات پرجوش و عواطف پرخروش است و از نظر جنبه‏هاى روحى، قلب جوان آماده پذیرش نور حق و کانون محبّت، سخاوت، عفو و گذشت است، بسیار مى‏شود که کلمه «فتى و فتوّت» به معناى مجموعه این صفات به کار مى‏رود؛ هر چند سنین بالا باشد؛ همان گونه که از کلمه جوانمردى و فتوّت در فارسى امروز نیز این مفاهیم را مى‏فهمیم.19
مرحوم طبرسى قدس‏سره نیز مى‏نویسد: براى این جوانان تعبیر «فتیه» به کار برده شده است؛ زیرا سرچشمه و اصل جوانمردى، ایمان است و بعضى گفته‏اند: فتوّت عبارت از جود و بخشش و خوددارى از اذیّت دیگران و ترک شکایت از مشکلات است و بعضى دیگر گفته‏اند: فتوّت پرهیز از گناهان و به کاربستن فضائل اخلاقى و انسانى است.20
این صفت در اهل بیت علیهم‏السلام به شکل تکامل یافته، متجلّى بوده است. در جنگ صفّین لشکر معاویه بر اصحاب امام على علیه‏السلام پیشى جسته و آب فرات را تصرّف کرده و آنان را از برداشتن آب باز داشتند. امام خطابه‏اى ایراد نمود؛ تأثیر حماسى این خطبه چنان شور و غیرت ایجاد کرد که در مدّت اندکى توانستند دشمن را از شریعه فرات دور کنند. یاران امام على علیه‏السلام به حضرت گفتند: آنان را از آب محروم کن، چنان که آنان انجام دادند.
فرمود: نه، بین آنان و فرات را باز کنید. من از آنچه نادان‏ها انجام دادند، پرهیز مى‏کنم. به زودى حکم قرآن را بر آنان عرضه مى‏داریم و آنان را به سوى هدایت فرا مى‏خوانیم. اگر قبول کردند، چه خوب و اگر امتناع کردند، به خواست خدا تیزى شمشیر از این کار، بى‏نیاز خواهد ساخت.21
این همان اصل آزادگى و جوانمردى است که با دشمن نیز بر اساس ارزش‏هاى والاى الهى و انسانى برخورد مى‏کند.
امام حسین علیه‏السلام نیز همانند مولى الموحّدین بود. در تاریخ نهضت آن حضرت، مى‏خوانیم: زمانى که به منزل «شراف» رسیدند، در موقع حرکت به هنگام سحرگاهان دستور داد تا جوانان آب بسیار بردارند. پس از نصف روز حرکت به سپاه حرّ برخورد کردند. حضرت وقتى آثار تشنگى را در لشکریان دید، به اصحاب دستور داد تا آنها و اسب‏هاى‏شان را سیراب سازند. علىّ‏ابن طعان مُحاربى مى‏گوید:
من آخر کسى بودم از لشکر حرّ که آن جا رسیدم و تشنگى بر من و اسبم بسیار غلبه کرده بود. حضرت به من فرمود که شترى را که آب، بار اوست بخوابانم. شتر را خوابانیدم. به من فرمود: آب بیاشام. مشک آب را گرفتم، ولى آب از دهن مشک مى‏ریخت. فرمود لب مشک را برگردان. من نتوانستم؛ خود آن بزرگوار برخاست و لب مشک را برگرداند و مرا سیراب ساخت.22
در کلمات آن حضرت نیز این اصل، درخششى دارد؛ امام در یکى از سخنان خویش مى‏فرماید:
«انّ جمیع ما طلعت علیه الشمس فى مشارق الارض و مغاربها بَحرِها و بَرِّها و سَهْلِها و جَبَلها عند ولىٍّ مِن اولیاء اللّه و اهلِ المعرفة بحقّ اللّه کَفى‏ءِ الظّلال... اَلاحُرٌّ یَدَعُ هذه اللُّماظة لاَِهلها؛ تمامى آنچه که خورشید بر آن مى‏تابد، در مشرق و مغرب زمین و دریا و خشکى و دشت و کوه، نزد ولىّ خدا و اهل معرفت به‏حقّ خداوند، چون سایه‏اى بیش نیست. آیا آزادمردى پیدا نمى‏شود که از غذاى باقى‏مانده لاى دندان‏ها دست بردارد؟» در این‏جا حضرت با تعبیر «لُماظه» کمال بى‏اعتنایى خویش را به دنیا و مظاهر آن اعلام مى‏دارد و سپس مى‏فرماید:
براى شما جز بهشت بهایى نیست؛ خود را به غیر بهشت نفروشید که هرکس از خدا به دنیا راضى شود، به چیز پستى راضى گشته است.23
جمله‏اى که حضرت بر بالین حرّ فرمود، تأکید بر همین اصل است. زمانى‏که اصحاب بدن خونین او را به حضور ابى‏عبداللّه علیه‏السلام آوردند و او آخرین لحظات عمر خویش را سپرى مى‏کرد، در حالى‏که امام دست به صورت حرّ مى‏کشید، فرمود: تو آزاده‏اى همان‏گونه که مادرت نام نهاد. تو آزاده دنیا و آزاده آخرت هستى.
در جملاتى دیگر مى‏فرماید: «واللّه لا اُعطیکم بیدى اعطاء الذّلیل و لا اُقِرُّ لکم اقرار العبید24؛ به خدا سوگند! دست ذلّت به سوى شما دراز نخواهم کرد و چون بندگان، تسلیم شما نخواهم شد».
«اَلا انّ‏الدّعى ابن الدّعى قد رکزببین اثنتین بین القلّة (السلّة) و الذّلة و هیهات ما آخذُ الدنیّة... و انوفُ حمیّة و نُفوسٌ ابیّة لا تُؤ ثِرُ مَصارعَ اللِّئام على مَصارع الکرام25؛ زنا زاده پسر زنا زاده مرا بین دو کار مخیّر گذاشته: مبارزه با کمى اصحاب و یا ذلّت؛ هیهات، من پستى و ذلّت را انتخاب نخواهم کرد. انسان‏هاى غیرتمند و روح‏هاى با عزّت، مکان‏هاى ذلّت و پستى را بر جایگاه کرامت و عزّت ترجیح نخواهند داد».
در سخنى دیگر فرمود:
«انّى لا اَرَى الموتَ الاّ سعادة و لاَ الحیوةَ مع الظالمین الاّ بَرَما26؛ من مردن را براى خویش سعادت و زندگى با ستمگران را مایه ملامت و سرزنش مى‏بینم».
در این زمینه، کلمات بسیارى از آن حضرت به ما رسیده است که مى‏تواند براى همه عاشقان و انسان‏هاى آزاده و جوانمرد، الگو باشد.


4. شجاعت


شجاعت حدّ اعتدال روحیه تهوّر و ترس، موجب صیانت از اعتقادات، جان و مال است، و مانع تسلّط ستمگران مى‏شود. آرامش نفس، عزّت، منزلت و نام نیک، از دیگر آثار شجاعت است. قرآن کریم انسان‏هاى برخوردار از این صفت را مى‏ستاید و مى‏فرماید:
«الّذین یبلّغون رسالات اللّه و یخشونه و لا یخشون احداً الاّ اللّه»27؛ آنان (پیامبران پیشین) کسانى بودند که تبلیغ رسالت‏هاى الهى را مى‏کردند و (تنها) از او مى‏ترسیدند واز هیچ کس جز خدا بیم نداشتند و همین بس که خداوند، حسابگر است.
خداوند در باره جنگجویان اُحُد که هنوز زخم‏هاى آنان التیام نیافته بود و به سوى سرزمین «حمراء الاسد» حرکت کردند، مى‏فرماید:
آنان کسانى بودند که (بعضى از مردم) به آنها گفتند: مردم (لشکر دشمن) براى حمله به شما اجتماع کرده‏اند، از آنها بترسید؛ اما این سخن بر ایمانشان افزود و گفتند: خدا ما را کافى است و او بهترین حامى ماست.28
در آیه دیگر آمده است:
«فلاتخشوُا النّاس واخشونِ»29؛ از مردم نهراسید و از من بترسید. و انسان‏هاى ترسو را مذمّت مى‏کند و مى‏فرماید:
آیا ندیدى کسانى را که (در مکه) به آنها گفته شد: (فعلاً) دست از جهاد بدارید و نماز را بر پا کنید و زکات بپردازید. (اما آنها از این دستور ناراحت بودند) ولى هنگامى که (در مدینه) فرمان جهاد به آنها داده شد، جمعى از آنان از مردم مى‏ترسیدند، همان گونه که از خدا مى‏ترسند، بلکه بیشتر و گفتند: پروردگارا! چرا جهاد را بر ما مقرّر داشتى؟ چرا این فرمان را اندکى به تأخیر نینداختى؟30
اهل‏بیت علیهم‏السلام تمثّل دل‏انگیز صفت شجاعت بوده و در زندگى و سیره عملى خویش ثابت کرده‏اند که از هیچ قدرتى غیر خداوند، هراسى ندارند. امام على علیه‏السلام مى‏فرماید:
به خدا سوگند! اگر تمام عرب‏ها براى جنگ بامن همداستان شوند، من پشت نخواهم کرد.31
امام زین العابدین علیه‏السلام در خطبه‏اى که در مسجد شام ایراد نمود، فرمود:
به ما اهل بیت، شش صفت عطا شده است: دانش، بردبارى، سخاوت، فصاحت، شجاعت و محبّت در دل‏هاى مؤمنان.32
براى بعضى از این بزرگواران موقعیّت‏هایى پیش آمده است که این صفت، ظهور بیشترى داشته است. «کربلا» یکى از این موقعیّت هاست. فردى از راویان دشمن مى‏گوید:
«واللّه ما رأیتُ مَکثوراً قَطُّ قَدْ قُتِلَ اهلُ بیته وَ ولده و اصحابه اَرْبَطَ جَأشاً مِنه33؛ به خدا سوگند که دل شکسته‏اى این چنینى که تمام اصحاب و اهل بیت و فرزندانش کشته شده باشد و این گونه برخوردار از قوّت قلب باشد، ندیده‏ام».
و زمانى که حضرت جنگ تن به تن را آغاز کرد، هریک از نیروهاى دشمن را که در مقابل او قرار مى‏گرفت، به هلاکت مى‏رساند. عمربن سعد که احساس کرد کسى را یاراى هماوردى او نیست، بر سپاهیان خویش نهیب زد که: واى بر شما! آیا مى‏دانید با چه کسى جنگ مى‏کنید؟ این، فرزند آن پدرى است که شجاعان عرب و دلیران آنان را به هلاکت رسانده است. روح على در پیکر اوست. که در این زمان از هر طرف به امام هجوم آوردند.34
شجاعت ابى‏عبداللّه علیه‏السلام به گونه‏اى است که حتّى مورّخان غیر مسلمان را تحت تأثیر قرار داده است و در باره آن سخن گفته‏اند. یکى از آنها «جیمز کارگرن» هندو مسلک است که محدّث نورى در کتاب «لؤلؤ و مرجان» کلام او را نقل نموده است. وى در آغاز مى‏گوید: مَثَل مشهور است که «دواى یکى، دو باشد»؛ یعنى از آدم تنها کار برنمى‏آید، مگر دومى برایش مدد کار باشد. مبالغه بالاتر این‏که در حقّ کسى گفته شود که دشمن، او را از چهار طرف احاطه کرده است؛ ولى حسین علیه‏السلام و یارانش را هشت قِسم دشمن محاصره نموده بود و در عین حال، ثابت قدمى خویش را از دست ندادند. سپس هشت نوع دشمن را چنین مى‏شمارد:
از چهار طرف، ده هزار فوج یزید بود که بارش نیزه و تیرشان مثل بادهاى تیره، طوفان ظلمت برانگیخته بود. دشمن پنجم، گرمى و حرارت آفتاب عرب بود که گفته‏اند: «تمازت و گرمى عرب، غیر از عرب یافت نمى‏توان شد». دشمن ششم، ریگ تفتیده میدان کربلا بود که در گرماى آفتاب شعله زن و مانند خاکستر تنور گرم، سوزنده و آتش افکن بود؛ بلکه دریاى قهّارى بود که حُباب‏هایش آبله‏هاى پاى بنى فاطمه بودند. دو دشمن دیگر که از همه ظالم‏تر بود، تشنگى و گرسنگى بود که مثل سربازان دشمن باز ساعتى جدا نبودند. خواهش و آرزوى این دو دشمن همان وقت کم مى‏شد که زبان‏ها از تشنگى چاک چاک مى‏گردید. پس کسانى‏که در چنین معرکه، هزارها کافر را مقابله کرده باشند، نهایت شجاعت براى ایشان مى‏باشد.
محدّث نورى پس از نقل این کلام، مى‏نویسد: سزاوار است که در ستایش او، گفته شود: «به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را» که با امور محسوسه و معلومه، اشجعیّت آن حضرت، بلکه سایر انصار را بر تمام شجاعان روزگار ثابت کرد.35
امام جواد علیه‏السلام از پدران خویش حالت امام حسین علیه‏السلام و یاران خاصّ وى را پس از سخت شدن کارزار، این‏چنین نقل مى‏کند:
«و کان الحسین علیه‏السلام و بعضُ مَنْ مَعَهُ مِنْ خَصائصه تَشْرقُ الوانُهُم و تَهْدئُى جوارحهم وتسکُن نفوسهم فقال بعضهم لبعض انظروا لایُبالى بالموت».36
حسین علیه‏السلام و یاران مخصوص وى چهره‏هایشان مى‏درخشید و اعضا و جوارح آنها ساکن و آرام و روحشان استوار و با آرامش بود. سپس هریک به دیگرى مى‏گفت: نگاه کنید که چگونه از مرگ باکى نداشته و بدان اعتنا نمى‏کند.
سلام و صلوات خدا بر سیدالشهداء علیه‏السلام در آن هنگام که متولّد شد و جبرئیل و ملائک تبریک گویان به استقبالش شتافتند و آن هنگام که مقام وصایت را عهده‏دار گشت و آن زمان که با چهره برافروخته به سوى لقاى حقّ شتافت و جهان را شیفته صفات زیباى خویش نمود و «کوثر ولایت» را در نسل خویش تداوم بخشید.
... پایان.

پى‏نوشت‏ها:
18 ـ کهف/ 13.
19 ـ تفسیر نمونه، ج 12، ص 360.
20 ـ مجمع البیان، ذیل آیه.
21 ـ بحارالانوار، ج 32، ص 443، به نقل از کتاب وقعة صفّین، نصربن مزاحم.
22 ـ ارشاد مفید، ص 207 و 208.
23 ـ انوارالبهیّه، ص 45.
24 ـ بحارالانوار، ج 45، ص 6.
25 ـ همان، ص 9.
26 ـ تحف العقول، ص 176 و تاریخ طبرى، ج 6، ص 229.
27 ـ احزاب/ 39.
28 ـ آل عمران/ 173.
29 ـ مائده/ 44.
30 ـ نساء/ 77.
31 ـ نهج البلاغه، فیض الاسلام، نامه 45، ص 971.
32 ـ بحارالانوار، ج 45، ص 138.
33 ـ تاریخ طبرى، ج 6، ص 259.
34 ـ بحارالانوار، ج 45، ص 50 و 51.
35 ـ لؤلؤ و مرجان، ص 196 ـ 198.
36 ـ بحارالانوار، ج 44، ص 297، به نقل از معانى الاخبار، ص 288، باب معنى الموت.


منبع: فصل نامه کوثر

 
امتیاز دهی
 
 

بيشتر


تعداد بازديد اين صفحه: 4439
خانه | بازگشت | حريم خصوصي كاربران |
Guest (PortalGuest)

دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم (شعبه اصفهان)
مجری سایت : شرکت سیگما