نقد، به مثابه فرآیندی نظاممند برای ارزیابی و سنجش کیفیت آثار علمی، در پی دستیابی به درکی ژرفتر و همهجانبهتر از اثر است. در نقد سازنده، افزون بر شناسایی نقاط قوت و ضعف، لایههای پنهان و پیچیدگیهای اثر نیز مورد تحلیل و تبیین قرار میگیرد تا درک اثر برای مخاطب تسهیل گردد. معلم شهید استاد مطهری در کتاب «اسلام و مقتضیات زمان» در معنای نقد مینویسد: «بهطور کلی، برای هر انسانی لازم است که دارای فکر نقادی باشد. قوه نقادی و انتقاد کردن بهمعنای عیب گرفتن نیست؛ بنابراین معنای انتقاد، یک شیء را در محک قرار دادن و بهوسیله محک زدن به آن، سالم و ناسالم را تشخیص دادن است؛ مثلاً انتقاد از یک کتاب معنایش این نیست که حتماً باید معایب آن کتاب نمودار شود، بلکه هر چه از معایب و محاسن داشته باشد، باید آشکار شود.»
ترویج فرهنگ نقد کتاب، معیاری ارزشمند در اختیار علاقهمندان قرار میدهد تا در گزینش و تهیه آثار، دقتی افزونتر به خرج دهند و متون اصیل و ارزشمند را از آثار سطحی و کممایه تمییز دهند. متأسفانه در فضای فرهنگی کشور ما، نقد مکتوب کمتر مورد توجه قرار گرفته و عمده ارزیابیها به شکل شفاهی و کلی ارائه میشود که خالی از اشکال نیست.
نقدهای تخصصی کمتر مجال بروز مییابند و غالب جلسات نقد در محافل علمی و ادبی ایران، بیش از آنکه نقش روشنگری و ارزیابی دقیق را ایفا کنند، در قالب معرفی کلی اثر و تمجید از پدیدآورنده محدود شده و فاقد ویژگیهای مورد انتظار از یک نقد علمی هستند.شایسته است مقوله نقد را از اشکالتراشیها و استدلالهای نابجا تمییز داد. برخی به تصور آنکه نقد به معنای قضاوتی منفی است، از آن استقبال نمیکنند، حال آنکه مراد ما از نقد، رویکردی سازنده و نه مخرب است.
منتقد متخلق به اخلاق حرفهای، با انگیزه خیرخواهی و با نگاهی همهسونگر، همه جنبههای اثر را به دقت میکاود و بدون تعصب و جانبداری، همراه با استدلالی متقن، نقاط قوت و ضعف اثر را عیان میسازد.
هرگاه نقد، بر پایه آگاهی از اصول علمی استوار باشد، پدیدآورندگان احساس خواهند کرد اثرشان با دقت نظر مواجه شده و در نتیجه، در خلق آثار بعدی دقتی فزونتر خواهند داشت.
منتقد منصف، با نقدی عالمانه و بیطرف، در برابر جریان تبلیغات غیرواقعی میایستد و با ارزیابی اصولی، پرده از حقایق برمیدارد تا مخاطب با ارزش واقعی اثر آشنا شود.
در این میان، نقدهای علمی و روشمند با ارائه آگاهی و ارزیابی دقیق، معیاری مطمئن برای گزینش آثار فاخر در اختیار مخاطبان قرار میدهند و راه را برای انتخاب متونی ارزشمند هموار میسازند. در نقد صحیح، باید به تبیین ویژگیهای ساختاری و محتوایی اثر، رعایت انصاف و بیطرفی، و ارائه نتایج مستدل توجه داشت تا هم مخاطب و هم پدیدآورنده اقناع گردند.
منتقد باید با ارائه گزارههای مستند و منطبق بر اصول علمی، راستی گفتههای خود را اثبات کند و باور مخاطب را جلب نماید. ناقد میکوشد تا آثار درخور را به دیگران معرفی کند و از انتشار آثار ضعیف پیشگیری نماید، چرا که تشخیص نقاط ضعف برای همگان میسر نیست.
نقدهای غیرمستند و خارج از چارچوب علمی، نزد پدیدآورندگان و جامعه علمی مقبولیتی نخواهند یافت؛ از این رو، ناقد باید پیش از ارزیابی اثر، با مبانی نقد آشنا باشد و با رعایت اخلاق علمی و به دور از حب و بغض، با نقدی سازنده به اصلاح و ارتقای آثار کمک کند.بدین ترتیب، نقد علمی و اخلاقمحور، کیفیت آثار علمی را پیوسته ارتقا میبخشد و موجبات ترقی و تعالی فرهنگ مکتوب را فراهم میآورد.
